Spadki

Jak dochodzić zachowku, gdy spadkodawca dokonał darowizny nieruchomości?

Ernest Syska · weryfikacja merytoryczna: Mateusz Jagiełło

Publikacja: 2026-10-06 · aktualizacja: 2026-10-06 · czas czytania 7 min

Roszczenie o zachowek to kluczowa instytucja prawa spadkowego, mająca na celu ochronę najbliższych spadkodawcy. Często jednak spadkodawcy za życia rozporządzają swoim majątkiem, na przykład poprzez darowizny, co może prowadzić do skomplikowanych sytuacji po ich śmierci. W takiej sytuacji kluczowe staje się ustalenie, co wchodzi w skład spadku i jak należy obliczyć należny zachowek, zwłaszcza gdy darowizna zawiera nietypowe klauzule, a dodatkowo beneficjentem polisy na życie jest jeden ze spadkobierców.

Szybka odpowiedź

Roszczenie o zachowek jest zasadne, a klauzula w umowie darowizny wyłączająca roszczenia zachowkowe jest nieważna; świadczenie z polisy na życie nie jest wliczane do substratu zachowku.

  • Klauzula w akcie darowizny wyłączająca roszczenia zachowkowe jest nieważna z mocy prawa, ponieważ prawo do zachowku jest bezwzględnie obowiązujące.
  • Świadczenie z polisy na życie wypłacone beneficjentowi nie podlega uwzględnieniu przy obliczaniu zachowku, gdyż jest to odrębny stosunek prawny, niezależny od masy spadkowej.
  • Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od dnia otwarcia spadku, co w przypadku braku testamentu następuje w dniu śmierci spadkodawcy.
  • Do ustalenia wartości zachowku kluczowe jest udowodnienie wartości rynkowej darowanej nieruchomości w dacie darowizny, co często wymaga opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego.
  • Obliczenie zachowku wymaga ustalenia udziału ustawowego uprawnionego oraz doliczenia wartości darowizn do tzw. substratu zachowku.

Jak wyglądała sprawa?

Sprawa dotyczy roszczenia M. N. wobec jej brata, J. K., o zapłatę zachowku po śmierci ich ojca, A. N.

Po śmierci A. N. w marcu 2024 roku, jego dzieci, M. N. i J. K., stali się spadkobiercami. W maju 2024 roku sąd stwierdził nabycie spadku przez oboje, w częściach równych. Przed śmiercią spadkodawcy doszło do istotnych rozporządzeń majątkowych, które stały się podstawą konfliktu o zachowek.

A. N. w 2018 roku darował J. K. nieruchomość o wartości 320 000 zł, a akt darowizny zawierał klauzulę o wyłączeniu wszelkich roszczeń zachowkowych. Dodatkowo, w 2021 roku A. N. zawarł polisę na życie z funduszem kapitałowym na sumę 120 000 zł, wskazując J. K. jako wyłącznego beneficjenta, a świadczenie z polisy zostało wypłacone po śmierci spadkodawcy.

M. N. dowiedziała się o wypłacie z polisy dopiero po wpisie do księgi spadkowej i w lipcu 2024 roku wystosowała do J. K. wezwanie przedsądowe o zapłatę zachowku. J. K. odmówił zapłaty, powołując się na klauzulę z aktu darowizny oraz na fakt, że polisa na życie nie wchodzi do masy spadkowej, a także kwestionując wartość nieruchomości.

Czy klauzula wyłączająca zachowek w akcie darowizny jest ważna?

Klauzula zawarta w akcie darowizny, wyłączająca wszelkie roszczenia zachowkowe, jest nieważna z mocy prawa.

Prawo do zachowku jest instytucją o charakterze bezwzględnie obowiązującym, co oznacza, że strony umowy nie mogą skutecznie modyfikować ani wyłączać tego prawa w drodze umowy, takiej jak umowa darowizny.

Jedynymi prawnie dopuszczalnymi sposobami pozbawienia uprawnionego zachowku są: zrzeczenie się dziedziczenia, które wymaga aktu notarialnego między przyszłym spadkodawcą a przyszłym spadkobiercą, albo wydziedziczenie, które musi być dokonane w testamencie i wymaga zaistnienia ściśle określonych przesłanek.

Klauzula w akcie darowizny, która miała na celu wyłączenie roszczeń zachowkowych osób trzecich, nie spełnia żadnego z tych wymogów i jest sprzeczna z ustawą. Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, czynność prawna sprzeczna z ustawą jest nieważna.

Czy świadczenie z polisy na życie wlicza się do zachowku?

Co do zasady, świadczenie z polisy na życie wypłacone beneficjentowi po śmierci ubezpieczonego nie jest uwzględniane przy obliczaniu zachowku.

Beneficjent polisy na życie nabywa roszczenie o wypłatę sumy ubezpieczenia bezpośrednio od ubezpieczyciela, a nie od spadkodawcy ani z jego masy spadkowej. Jest to odrębny stosunek prawny, wynikający z umowy ubezpieczenia, a jego przedmiotem nie są składniki majątku spadkodawcy.

W związku z tym, kwota 120 000 zł wypłacona J. K. z polisy na życie A. N. nie stanowi przysporzenia podlegającego zaliczeniu na poczet spadku przy obliczaniu zachowku M. N.

Kiedy roszczenie o zachowek ulega przedawnieniu?

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od dnia ogłoszenia testamentu, a jeśli testamentu nie było, z upływem pięciu lat od otwarcia spadku.

W analizowanej sprawie nie ma informacji o istnieniu testamentu. W takiej sytuacji termin przedawnienia roszczenia o zachowek należy liczyć od dnia otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy.

Ponieważ A. N. zmarł 15 marca 2024 roku, termin przedawnienia roszczenia o zachowek dla M. N. rozpoczął bieg w tej dacie i upłynie 15 marca 2029 roku. Roszczenie jest zatem nieprzedawnione.

Jakie dowody są potrzebne do dochodzenia zachowku?

Do udowodnienia roszczenia o zachowek niezbędne są dokumenty potwierdzające status spadkobiercy oraz wartość darowizny, a także korespondencja przedsądowa.

Powódka M. N. musi przedstawić dowody na swoją legitymację czynną, takie jak akt zgonu spadkodawcy i postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, z którego wynika jej status jako spadkobiercy ustawowego.

Kluczowe jest udowodnienie podstawy zachowku, czyli aktu notarialnego darowizny nieruchomości. Ponieważ pozwany kwestionuje wartość nieruchomości podaną w akcie, niezbędne będzie również uzyskanie opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego, który ustali wartość rynkową nieruchomości w chwili darowizny, ale według cen aktualnych.

Ponadto, należy przedstawić dowody na wysłanie wezwania przedsądowego do zapłaty zachowku oraz na otrzymanie odmowy zapłaty od pozwanego. Zgodnie z przepisami prawa procesowego, ciężar udowodnienia faktów, z których strona wywodzi skutki prawne, spoczywa na tej stronie.

Jak obliczyć należny zachowek w takiej sprawie?

Wysokość zachowku oblicza się jako połowę ustawowego udziału spadkowego, doliczając do wartości spadku poczynione darowizny, z wyłączeniem świadczeń z polisy na życie.

A. N. miał dwoje dzieci, M. N. i J. K., zatem ich ustawowe udziały spadkowe wynoszą po 1/2. M. N. przysługuje zachowek w wysokości 1/2 jej ustawowego udziału spadkowego, czyli 1/4 wartości tzw. substratu zachowku, ponieważ nie ma przesłanek do zwiększenia tej kwoty.

Do substratu zachowku dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę. W tym przypadku jest to wartość nieruchomości darowanej J. K., która według powódki wynosiła 320 000 zł. Świadczenie z polisy na życie nie jest wliczane do tej kwoty.

Przyjmując, że wartością darowizny jest 320 000 zł, należny zachowek dla M. N. wynosi 1/4 z 320 000 zł, czyli 80 000 zł. Jeśli sąd uzna niższą wartość nieruchomości podawaną przez pozwanego (200 000 zł), zachowek wyniesie 1/4 z 200 000 zł, czyli 50 000 zł.

Jakie są ryzyka i szanse w procesie o zachowek?

Główne szanse to nieważność klauzuli wyłączającej zachowek, zaś ryzyka to spór o wartość nieruchomości oraz brak uwzględnienia polisy na życie w substracie zachowku.

Mocną stroną roszczenia jest bezwzględny charakter prawa do zachowku, co czyni klauzulę w akcie darowizny nieskuteczną. Dodatkowo, fakt darowizny jest udokumentowany aktem notarialnym, a termin przedawnienia roszczenia jest odległy, dając czas na działanie.

Kluczowym ryzykiem jest spór o rzeczywistą wartość nieruchomości w dacie darowizny, co będzie wymagało powołania biegłego rzeczoznawcy majątkowego i wiąże się z dodatkowymi kosztami oraz wydłużeniem postępowania. Wysokie jest również prawdopodobieństwo, że świadczenie z polisy na życie nie zostanie uwzględnione przy obliczaniu zachowku, co obniży jego potencjalną kwotę.

Strona przeciwna będzie prawdopodobnie konsekwentnie kwestionować wartość darowizny oraz powoływać się na nieskuteczną klauzulę z aktu darowizny, a także zasadnie argumentować, że polisa na życie nie wchodzi do substratu zachowku. Konieczne jest więc solidne przygotowanie dowodowe i procesowe.

Najczęstsze pytania

Czy można umownie zrzec się zachowku w akcie darowizny?

Nie, wyłączenie roszczeń zachowkowych w umowie darowizny jest nieskuteczne. Prawo polskie przewiduje jedynie dwie możliwości pozbawienia kogoś zachowku: zrzeczenie się dziedziczenia w formie aktu notarialnego lub wydziedziczenie w testamencie.

Od kiedy liczy się termin przedawnienia roszczenia o zachowek?

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek wynosi pięć lat. Liczy się go od dnia ogłoszenia testamentu, a w przypadku, gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu, od dnia otwarcia spadku (czyli od dnia śmierci spadkodawcy).

Czy darowizna nieruchomości jest wliczana do substratu zachowku?

Tak, darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz spadkobierców lub osób niebędących spadkobiercami są co do zasady doliczane do substratu zachowku w celu obliczenia należnej kwoty, z pewnymi wyjątkami dotyczącymi drobnych darowizn i darowizn dokonanych dawno temu.

Dokumenty sprawy do pobrania

Masz podobną sprawę? Przeanalizuj ją w CaseBox AI

Wykup pakiet Konsultacja Prawna, dodaj swoje dokumenty i przeprowadź analizę samodzielnie — z odwołaniami do przepisów i orzeczeń.

Przeanalizuj własną sprawę

Obsługujesz takie sprawy? Pozyskaj zapytania przez Giełdę CaseBox

Na Giełdę trafiają zanonimizowane opisy spraw użytkowników CaseBox.

Zobacz Giełdę CaseBox · Plany Prawnik i Kancelaria

Podstawy prawne

Brzmienie: Art. 991 Kodeks cywilny

§ 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). § 2. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 993 Kodeks cywilny

§ 1. Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. § 2. Przy obliczaniu zachowku dolicza się także do spadku, stosownie do przepisów poniższych, fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę, w przypadku gdy fundacja ta nie jest ustanowiona w testamencie. § 3. Przy obliczaniu zachowku dolicza się także do spadku, stosownie do przepisów poniższych, mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, o wartości nie większej niż wysokość funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej wniesionego przez spadkodawcę.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 995 Kodeks cywilny

§ 1. Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. § 2. Wartość przedmiotu zapisu windykacyjnego oblicza się według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili ustalania zachowku. § 3. Wartość funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej i mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej oblicza się według stanu z chwili ich przekazania, a według cen z chwili ustalania zachowku. W przypadku mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej w pierwszej kolejności oblicza się wartość funduszu założycielskiego i wartość mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, a następnie porównuje się obie wartości, z uwzględnieniem art. 993 § 3.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 1007 Kodeks cywilny

§ 1. Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu. § 2. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku. § 3. Roszczenie przeciwko fundacji rodzinnej obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanego funduszu założycielskiego przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku. § 4. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanego mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 1008 Kodeks cywilny

Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku: 1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego; 2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci; 3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 1048 Kodeks cywilny

§ 1. Spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. § 2. Zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości lub w części. § 3. Zrzeczenie się dziedziczenia na korzyść innej osoby uważa się w razie wątpliwości za zrzeczenie się pod warunkiem, że ta osoba będzie dziedziczyć.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 58 Kodeks cywilny

§ 1. Czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. § 2. Nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. § 3. Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 6 Kodeks cywilny

Ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 481 Kodeks cywilny

§ 1. Jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. § 2. Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych. Jednakże gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy. § 21. Maksymalna wysokość odsetek za opóźnienie nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie (odsetki maksymalne za opóźnienie). § 22. Jeżeli wysokość odsetek za opóźnienie przekracza wysokość odsetek maksymalnych za opóźnienie, należą się odsetki maksymalne za opóźnienie. § 23. Postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych za opóźnienie, także w przypadku dokonania wyboru prawa obcego. W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy. § 24. Minister Sprawiedliwości ogłasza, w drodze obwieszczenia, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”, wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie. § 3. W razie zwłoki dłużnika wierzyciel może nadto żądać naprawienia szkody na zasadach ogólnych.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 232 Kodeks postępowania cywilnego

Strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. Sąd może dopuścić dowód niewskazany przez stronę.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 27 Kodeks postępowania cywilnego

§ 1. Powództwo wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma miejsce zamieszkania. § 2. Miejsce zamieszkania określa się według przepisów kodeksu cywilnego.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 730 Kodeks postępowania cywilnego

§ 1. W każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd lub sąd polubowny można żądać udzielenia zabezpieczenia. § 2. Sąd może udzielić zabezpieczenia przed wszczęciem postępowania lub w jego toku. Po uzyskaniu przez uprawnionego tytułu wykonawczego dopuszczalne jest udzielenie zabezpieczenia tylko wtedy, jeżeli ma ono na celu zabezpieczenie roszczenia o świadczenie, którego termin spełnienia jeszcze nie nastąpił.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 730¹ Kodeks postępowania cywilnego

§ 1. Udzielenia zabezpieczenia może żądać każda strona lub uczestnik postępowania, jeżeli uprawdopodobni roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia. § 1[1]. W sprawach wymienionych w art. 479[89] sąd w ramach oceny, czy uprawdopodobniono roszczenie, bierze pod uwagę prawdopodobieństwo unieważnienia prawa wyłącznego w innym toczącym się postępowaniu. Okoliczność tę ustala się w oparciu o informacje pochodzące od stron, chyba że jest ona znana sądowi z urzędu. § 2. Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia istnieje wtedy, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia lub w inny sposób uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania w sprawie. § 2[1]. Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia uważa się za uprawdopodobniony, gdy żądającym zabezpieczenia jest powód dochodzący należności zapłaty z tytułu transakcji handlowej w rozumieniu ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych, w przypadku gdy wartość tej transakcji nie przekracza siedemdziesięciu pięciu tysięcy złotych, a dochodzona należność nie została uregulowana i od dnia upływu terminu jej płatności upłynęły co najmniej trzy miesiące § 3. Przy wyborze sposobu zabezpieczenia sąd uwzględni interesy stron lub uczestników postępowania w takiej mierze, aby uprawnionemu zapewnić należytą ochronę prawną, a obowiązanego nie obciążać ponad potrzebę.

Strona przepisu

Stan prawny i aktualizacja materiału: 2026-10-06.