Wyjście z umowy lub relacji

Siła wyższa w umowach o usługi: Analiza prawna skutków powodzi

Ernest Syska · weryfikacja merytoryczna: Mateusz Jagiełło

Publikacja: 2026-10-06 · aktualizacja: 2026-10-06 · czas czytania 7 min

Niniejszy artykuł analizuje prawnie przypadek, w którym wykonawca usług został dotknięty klęską żywiołową, uniemożliwiającą realizację zobowiązań umownych. Przedmiotem analizy jest wpływ siły wyższej na odpowiedzialność stron, skuteczność wypowiedzenia umowy oraz zasadność roszczeń o kary umowne i koszty zastępcze.

Szybka odpowiedź

Wystąpienie gwałtownych powodzi i ogłoszenie stanu klęski żywiołowej może być uznane za siłę wyższą, co zwalnia wykonawcę z odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania i czyni roszczenia o kary umowne oraz koszty zastępcze bezzasadnymi, o ile spełniono warunki umowne.

  • Powódź i ogłoszenie klęski żywiołowej mogą stanowić siłę wyższą, zwalniającą z odpowiedzialności kontraktowej.
  • Skuteczne powiadomienie o sile wyższej zgodnie z umową jest kluczowe dla ochrony wykonawcy.
  • Wypowiedzenie umowy z winy wykonawcy jest bezskuteczne, jeśli niewykonanie wynika z siły wyższej.
  • Roszczenia o kary umowne i koszty zastępcze są bezzasadne w przypadku udowodnionej siły wyższej.
  • Potrącenie wzajemnych wierzytelności jest nieskuteczne, gdy roszczenia drugiej strony są bezzasadne.
  • Kluczowe dowody obejmują dokumentację klęski żywiołowej, korespondencję i opinię biegłego.

Jak wyglądała sprawa?

Sprawa dotyczyła sporu między wykonawcą a zamawiającym w związku z niewykonaniem umowy o usługi budowy i instalacji sceny po wystąpieniu powodzi i ogłoszeniu stanu klęski żywiołowej.

Umowa z dnia 15 maja 2023 r. przewidywała świadczenie usług budowy i instalacji sceny oraz systemu nagłośnienia i oświetlenia dla cyklu sześciu imprez plenerowych, za wynagrodzeniem ryczałtowym w kwocie 420 000,00 zł brutto. Umowa zawierała klauzulę dotyczącą siły wyższej (par. 11) oraz postanowienia o karach umownych (par. 9).

W dniu 14 września 2023 r. na terenie gminy Limanowo, gdzie miała odbyć się pierwsza impreza, wystąpiły gwałtowne powodzie i osunięcia gruntu, co doprowadziło do ogłoszenia stanu klęski żywiołowej przez Wojewodę mazowieckiego rozporządzeniem nr ██/2023. Skutkowało to zniszczeniem dróg dojazdowych, zalaniem terenu ośrodka i wprowadzeniem lokalnego zakazu korzystania z terenu.

Wykonawca 15 września 2023 r. powiadomił zamawiającego o wystąpieniu siły wyższej, wskazując na niemożność wykonania prac i podejmując działania mające na celu ograniczenie skutków zdarzenia. Mimo to, 19 września 2023 r. zamawiający zażądał natychmiastowego przystąpienia do prac, grożąc karami i obciążając wykonawcę kosztami zastępczymi w wysokości 75 000,00 zł brutto.

Ostatecznie, 5 grudnia 2023 r., po odwołaniu zakazu korzystania z terenu (30.11.2023 r.), zamawiający wypowiedział umowę, twierdząc, że siła wyższa nie zachodzi i żądając kar umownych w kwocie 84 000,00 zł brutto oraz zwrotu kosztów zastępczych. Wykonawca 15 grudnia 2023 r. wystawił fakturę na kwotę 126 000,00 zł brutto za wykonane prace przygotowawcze i częściowy montaż, której zamawiający odmówił zapłaty, dokonując potrącenia.

Czy powódź spełniała warunki siły wyższej?

Tak, gwałtowne powodzie i ogłoszenie stanu klęski żywiołowej spełniały umowną definicję siły wyższej, zwalniając wykonawcę z odpowiedzialności za niewykonanie części umowy.

Podstawa: par. 11 umowy, art. 471 k.c., art. 475 k.c.

Paragraf 11 umowy definiuje siłę wyższą jako zdarzenia nadzwyczajne, niemożliwe do przewidzenia i niezależne od stron. Ogłoszenie przez Wojewodę stanu klęski żywiołowej na terenie realizacji inwestycji, potwierdzone rozporządzeniem nr ██/2023, stanowi silny dowód na nadzwyczajny i niezależny charakter zdarzenia.

Zniszczenie dróg dojazdowych do ośrodka, zalanie terenu oraz lokalny zakaz korzystania z niego bezpośrednio uniemożliwiły terminowy montaż sceny i instalacji. Argument zamawiającego o lokalnym charakterze zdarzenia jest nieprzekonujący w świetle formalnego ogłoszenia klęski żywiołowej oraz faktycznej niedostępności terenu.

Zgodnie z ogólnymi zasadami odpowiedzialności kontraktowej (art. 471 Kodeksu cywilnego), dłużnik jest zwolniony z odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania, jeśli jest to następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Siła wyższa, jako zdarzenie zewnętrzne i niezawinione, stanowi taką okoliczność. W kontekście art. 475 Kodeksu cywilnego, trwała niemożliwość świadczenia z powodu siły wyższej mogłaby prowadzić do wygaśnięcia zobowiązania.

Czy powiadomienie o sile wyższej było skuteczne?

Powiadomienie wykonawcy z dnia 15 września 2023 r. o wystąpieniu siły wyższej spełniło wymogi formalne i terminowe przewidziane w umowie.

Podstawa: par. 11 umowy, art. 6 k.c.

Paragraf 11 umowy wymaga niezwłocznego powiadomienia drugiej strony na piśmie oraz podjęcia działań mających na celu ograniczenie skutków zdarzenia. Wykonawca wysłał e-mail i pismo polecone (doręczone 18.09.2023 r.) już 15 września 2023 r., czyli dzień po wystąpieniu powodzi i ogłoszeniu klęski żywiołowej.

Powiadomienie to zawierało szczegółowe informacje o zdarzeniu, dołączono kopię rozporządzenia Wojewody oraz opis podjętych działań zaradczych, takich jak zabezpieczenie materiałów czy próby wyszukania alternatywnego terenu. Tym samym wykonawca podjął wymagane umową czynności.

Zarzuty zamawiającego o nieterminowości lub niewystarczalności powiadomienia są bezzasadne, biorąc pod uwagę szybkość reakcji wykonawcy oraz zakres przekazanych informacji. Zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego, to na zamawiającym spoczywałby ciężar dowodu, że powiadomienie było nieskuteczne.

Jakie są skutki wypowiedzenia umowy przez zamawiającego?

Wypowiedzenie umowy przez zamawiającego, oparte na rzekomym naruszeniu harmonogramu przez wykonawcę, jest bezskuteczne, ponieważ niewykonanie harmonogramu było spowodowane siłą wyższą, za którą wykonawca nie ponosi odpowiedzialności.

Podstawa: par. 14 umowy, art. 471 k.c., art. 494 k.c., art. 495 k.c.

Zamawiający wypowiedział umowę ze skutkiem natychmiastowym 5 grudnia 2023 r., powołując się na naruszenie harmonogramu przez wykonawcę. Paragraf 14 umowy przewiduje możliwość rozwiązania umowy w przypadku naruszenia istotnych postanowień, ale wymaga uprzedniego wezwania do usunięcia naruszenia w terminie 14 dni, czego w niniejszym przypadku brakowało.

Kluczowe jest, że jeśli niewykonanie zobowiązania przez wykonawcę jest wynikiem siły wyższej, za którą wykonawca nie ponosi winy (zgodnie z art. 471 Kodeksu cywilnego), to nie można mu przypisać naruszenia umowy. W takiej sytuacji wypowiedzenie umowy z winy wykonawcy jest bezpodstawne i nie wywołuje skutków prawnych, które zamawiający chciał osiągnąć.

Bezpodstawne wypowiedzenie umowy przez zamawiającego może stanowić nienależyte wykonanie zobowiązania po jego stronie, rodząc po stronie wykonawcy roszczenia odszkodowawcze (art. 471 k.c.). Roszczenia te mogą obejmować zwrot świadczeń (art. 494 k.c., art. 495 k.c.) oraz naprawienie szkody, w tym utraconych korzyści z pozostałych etapów umowy.

Czy zamawiający mógł skutecznie żądać kar i kosztów zastępczych?

Nie, żądania zamawiającego dotyczące kar umownych w wysokości 84 000,00 zł brutto i kosztów zastępczych w kwocie 75 000,00 zł brutto są bezzasadne, ponieważ niewykonanie umowy przez wykonawcę było spowodowane siłą wyższą.

Podstawa: par. 9 umowy, par. 11 umowy, art. 471 k.c.

Zgodnie z paragrafem 9 umowy, kary umowne przysługują za zwłokę w wykonaniu etapu. Jednak odpowiedzialność z tytułu kary umownej jest ściśle związana z winą dłużnika za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania (art. 471 Kodeksu cywilnego). Ponieważ siła wyższa wyłącza winę wykonawcy za naruszenie harmonogramu, roszczenie o kary umowne jest bezzasadne.

Roszczenie o zwrot kosztów zastępczych ma charakter odszkodowawczy. Aby dochodzić odszkodowania, zamawiający musiałby wykazać winę wykonawcy oraz związek przyczynowy między jego zawinionym działaniem a poniesioną szkodą (art. 471 Kodeksu cywilnego). W obliczu siły wyższej, wykazanie winy wykonawcy jest niemożliwe, co wyklucza podstawę do żądania odszkodowania.

Nawet jeśli zamawiający powołałby się na paragraf 11 umowy (prawo rozwiązania po upływie ponad 60 dni trwania siły wyższej), klauzula ta wyraźnie stanowi, że rozwiązanie umowy w takim przypadku następuje "bez prawa do odszkodowania", co dodatkowo potwierdza bezzasadność roszczeń zamawiającego.

Czy potrącenie i odmowa zapłaty faktury były zasadne?

Potrącenie dokonane przez zamawiającego było nieskuteczne, a wykonawca ma zasadne roszczenie o zapłatę wystawionej faktury.

Podstawa: art. 498 k.c., art. 405 k.c.

Zamawiający odmówił zapłaty faktury wykonawcy na kwotę 126 000,00 zł brutto za wykonane prace, powołując się na potrącenie z własnymi roszczeniami o kary umowne i koszty zastępcze. Zgodnie z art. 498 Kodeksu cywilnego, potrącenie wymaga istnienia wzajemnych, wymagalnych i jednorodzajowych wierzytelności.

Ponieważ roszczenia zamawiającego o kary umowne i koszty zastępcze są bezzasadne (jak wskazano w poprzedniej sekcji), to nie istnieją wierzytelności, z którymi zamawiający mógłby skutecznie dokonać potrącenia. Tym samym, oświadczenie o potrąceniu jest nieskuteczne i nie zwalnia zamawiającego z obowiązku zapłaty.

Wykonawca ma prawo do wynagrodzenia za wykonane prace przygotowawcze i częściowy montaż, które zostały udokumentowane fakturą z 15 grudnia 2023 r. Należność ta jest wymagalna, a jej przedawnienie jeszcze nie nastąpiło. Ewentualne bezpodstawne wzbogacenie po stronie zamawiającego, poprzez zatrzymanie korzyści bez zapłaty, mogłoby być rozważane na podstawie art. 405 Kodeksu cywilnego.

Jakie dowody są kluczowe w sporze?

Kluczowe dowody obejmują dokumentację siły wyższej, korespondencję między stronami oraz dokumenty potwierdzające wykonanie prac i poniesione koszty.

Podstawa: art. 6 k.c.

Dla skutecznego wykazania wystąpienia siły wyższej i jej wpływu na niemożność wykonania umowy, niezbędne będzie rozporządzenie Wojewody mazowieckiego o ogłoszeniu stanu klęski żywiołowej oraz szczegółowa dokumentacja (fotograficzna, raporty) potwierdzająca zniszczenia terenu i dróg dojazdowych.

Istotne są także kopie e-maila i potwierdzenie nadania pisma poleconego z 15 września 2023 r., powiadamiających o sile wyższej oraz podjętych działaniach. Dowodzą one, że wykonawca wypełnił swoje umowne obowiązki w zakresie powiadomienia i minimalizacji skutków.

Dla obalenia twierdzeń zamawiającego o możliwości wykonania prac alternatywnie, kluczowa będzie opinia biegłego z zakresu geotechniki i logistyki imprez plenerowych, która oceni realność alternatywnych rozwiązań oraz zasadność poniesionych przez zamawiającego kosztów zastępczych. Ponadto, udokumentowanie faktury za wykonane prace oraz innych kosztów własnych wykonawcy będzie niezbędne dla dochodzenia jego roszczeń.

  • Rozporządzenie Wojewody mazowieckiego ogłaszające stan klęski żywiołowej.
  • Dokumentacja fotograficzna i raporty potwierdzające zniszczenia terenu.
  • Kopie e-maila i potwierdzenie nadania pisma poleconego z powiadomieniem o sile wyższej.
  • Faktura wykonawcy na kwotę 126 000,00 zł brutto za wykonane prace.
  • Korespondencja między stronami (wypowiedzenie umowy, oświadczenie o potrąceniu).
  • Umowa zamawiającego z innym wykonawcą na dokończenie projektu.
  • Opinia biegłego z zakresu geotechniki i logistyki imprez plenerowych oraz kosztorysantwa.

Jaka strategia jest rekomendowana?

Rekomendowana strategia obejmuje etap przedsądowy z wezwaniem do zapłaty, a w przypadku jego bezskuteczności, złożenie pozwu sądowego z wnioskiem o zabezpieczenie roszczeń oraz powołaniem biegłego.

Na etapie przedsądowym zaleca się skierowanie do zamawiającego ostatecznego wezwania do zapłaty należności z faktury oraz wezwanie do odstąpienia od bezzasadnych roszczeń i stwierdzenia bezskuteczności wypowiedzenia umowy. Celem jest dążenie do polubownego rozwiązania sporu, co może znacząco ograniczyć koszty i ryzyka procesowe dla obu stron.

W przypadku braku pozytywnej reakcji, wykonawca powinien niezwłocznie złożyć pozew o zapłatę w sądzie, jednocześnie wnioskując o zabezpieczenie roszczenia. Zabezpieczenie może polegać na zakazie dalszego potrącania wierzytelności przez zamawiającego oraz zakazie zbywania jego majątku, co chroni interesy wykonawcy przed dalszymi niekorzystnymi działaniami.

W toku postępowania sądowego kluczowe będzie przedstawienie kompleksowego materiału dowodowego, w tym pozyskanie opinii biegłego, która potwierdzi wystąpienie siły wyższej i jej skutki, a także oceni zasadność poniesionych kosztów i wysokość roszczeń odszkodowawczych wykonawcy. Należy również jasno wskazać, że wykonawca nie ponosi winy za niewykonanie zobowiązania, co wyłącza odpowiedzialność kontraktową i czyni roszczenia zamawiającego bezzasadnymi.

Najczęstsze pytania

Co to jest siła wyższa w kontekście umowy?

Siła wyższa to zdarzenie nadzwyczajne, niemożliwe do przewidzenia i niezależne od stron umowy, które uniemożliwia wykonanie zobowiązania. Umowa może precyzować jej definicję i skutki.

Czy ogłoszenie stanu klęski żywiołowej zawsze oznacza siłę wyższą?

Ogłoszenie stanu klęski żywiołowej jest bardzo mocnym dowodem na wystąpienie siły wyższej, jednak kluczowe jest również wykazanie, że zdarzenie to faktycznie uniemożliwiło lub poważnie utrudniło wykonanie konkretnego zobowiązania umownego.

Czy można żądać kar umownych, jeśli niewykonanie umowy było spowodowane siłą wyższą?

Co do zasady, nie można żądać kar umownych, jeśli niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest następstwem okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności, takich jak siła wyższa.

Dokumenty sprawy do pobrania

Masz podobną sprawę? Przeanalizuj ją w CaseBox AI

Wykup pakiet Konsultacja Prawna, dodaj swoje dokumenty i przeprowadź analizę samodzielnie — z odwołaniami do przepisów i orzeczeń.

Przeanalizuj własną sprawę

Obsługujesz takie sprawy? Pozyskaj zapytania przez Giełdę CaseBox

Na Giełdę trafiają zanonimizowane opisy spraw użytkowników CaseBox.

Zobacz Giełdę CaseBox · Plany Prawnik i Kancelaria

Podstawy prawne

Brzmienie: Art. 471 Kodeks cywilny

Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 475 Kodeks cywilny

§ 1. Jeżeli świadczenie stało się niemożliwe skutkiem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi, zobowiązanie wygasa. § 2. Jeżeli rzecz będąca przedmiotem świadczenia została zbyta, utracona lub uszkodzona, dłużnik obowiązany jest wydać wszystko, co uzyskał w zamian za tę rzecz albo jako naprawienie szkody.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 6 Kodeks cywilny

Ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 494 Kodeks cywilny

§ 1. Strona, która odstępuje od umowy wzajemnej, obowiązana jest zwrócić drugiej stronie wszystko, co otrzymała od niej na mocy umowy, a druga strona obowiązana jest to przyjąć. Strona, która odstępuje od umowy, może żądać nie tylko zwrotu tego, co świadczyła, lecz również na zasadach ogólnych naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania. § 2. Zwrot świadczenia na rzecz konsumenta powinien nastąpić niezwłocznie.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 495 Kodeks cywilny

§ 1. Jeżeli jedno ze świadczeń wzajemnych stało się niemożliwe wskutek okoliczności, za które żadna ze stron odpowiedzialności nie ponosi, strona, która miała to świadczenie spełnić, nie może żądać świadczenia wzajemnego, a w wypadku, gdy je już otrzymała, obowiązana jest do zwrotu według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. § 2. Jeżeli świadczenie jednej ze stron stało się niemożliwe tylko częściowo, strona ta traci prawo do odpowiedniej części świadczenia wzajemnego. Jednakże druga strona może od umowy odstąpić, jeżeli wykonanie częściowe nie miałoby dla niej znaczenia ze względu na właściwości zobowiązania albo ze względu na zamierzony przez tę stronę cel umowy, wiadomy stronie, której świadczenie stało się częściowo niemożliwe.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 498 Kodeks cywilny

§ 1. Gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. § 2. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej.

Strona przepisu

Brzmienie: Art. 405 Kodeks cywilny

Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.

Strona przepisu

Stan prawny i aktualizacja materiału: 2026-10-06.